Nieuwjaarstoespraak vicevoorzitter A. Verkleij

2019

Tijdens de mis op zondagochtend 6 januari 2019 in de Titus Brandsma kerk heeft pastoor Jongerden al aangekondigd dat ik iets zou gaan zeggen vanuit het parochiebestuur . Dat zou moeten gaan over verleden en toekomst. Ik ga me daarbij beperken tot enkele hoofdlijnen, want er is heel veel gebeurd in 2018, en ik vrees dat ook volgend jaar weer een druk jaar zal worden.

Toekomst: Krimp en vernieuwing

De continue uitdaging voor ons bestuur blijft elk jaar weer: onze gemeenschap voor te bereiden op onze gezamenlijke toekomst. Ik formuleer dat graag als: “Hoe dragen we alles wat ons dierbaar is in onze kerk over aan volgende generaties”. Dat is ons perspectief.

Dat perspectief staat hoe dan ook in het teken van krimp. Recente onderzoeken wijzen op verdere afname van het aantal gelovigen. Sommige kranten brengen met een zeker satanisch genoegen die conclusie keer op keer naar buiten. Gelukkig zijn er ook tegengeluiden die juist wijzen op toenemende belangstelling voor spiritualiteit en zingevingsvragen. Ik blijf ervan overtuigd dat wij deze mensen vanuit onze christelijke traditie heel veel waardevols te bieden hebben. Maar dat zal wel op een andere wijze moeten gebeuren dan via traditionele kerkgang op zondagochtend.

Het grootste risico voor ons in Amstelland is dat we zo veel mogelijk en zo lang mogelijk het bestaande in stand willen houden en daardoor niet aan die noodzakelijke vernieuwing toekomen. Vijf min of meer zelfstandige locaties, met eigen vieringen, liefst met eigen pastores, eigen koren, en eigen vrijwilligers die allen zeer zijn toegewijd aan de eigen locatie. Tegelijkertijd weten we dat de levensvatbaarheid van dit model op haar einde loopt en de noodzakelijke vernieuwing in de weg zit.

We dreigen daardoor roofbouw te plegen op onze pastores en op een beperkt aantal kernvrijwilliger. Het blijkt ook steeds moeilijker om nieuwe vrijwilligers te vinden die de organisatorische taken op de locaties kunnen overnemen. En ook financieel is het niet lang houdbaar. We worden dus steeds kwetsbaarder.

Ad VerkleijJa, er komen in toenemende mate gesprekken op gang tussen de locaties. Onze pastoraal opbouwwerkster Dea Broersen is daar het afgelopen jaar volop mee bezig geweest en daarmee is een basis gelegd voor verdere samenwerking, vooral op praktisch gebied. Dat is op zich mooi, maar niet voldoende voor een stabiele toekomst. In de laatste coördinatoren vergadering kwam dan ook terecht de vraag naar het bestuur om duidelijk lijnen naar de toekomst uit te zetten, ook voor wat betreft de locaties, prioriteiten te stellen en daarbij duidelijke keuzes te maken. Dat is makkelijker gezegd dan gedaan. Als wij wisten wat een wijze beslissing was, dan hadden we die al wel genomen. Maar die keuzes worden nu wel steeds urgenter.

Beleidsplan

Het komende jaar willen we daarom de contouren van ons beleidsplan aangeven. Daarin komt een analyse van wat voor soort parochie we in de toekomst willen zijn, met nadruk op pastoraat van de nabijheid. Vanuit die visie willen we ook met een voorstel komen over welke kerkgebouwen we in de toekomst nodig hebben. Let wel: het doel is dus niet het sluiten van gebouwen! Het doel is wat ons betreft het creëren van omstandigheden waarin we “alles wat ons dierbaar is over kunnen dragen aan volgende generaties” en van daaruit te bezien welke gebouwen we in de toekomst nodig hebben.

Een commissie vanuit het bestuur is bezig om scenario’s voor te bereiden om daarmee inzicht te krijgen in de aard en de omvang van de consequenties van sluiting van kerkgebouwen. Daartoe dient ook de enquête die momenteel wordt uitgezet onder de kerkgangers op verschillende locaties. GertJan Zijp is samen met de bouwmensen op locatie hard bezig met MJOP’s, zodat we weten wat toekomstige kosten van de gebouwen zijn. We hopen dat we voor de zomervakantie een dergelijk contouren plan kunnen vaststellen.

Waar staan we nu al?

We beginnen niet opnieuw; een deel van die contouren voor de toekomst is wel duidelijk. Laat ik daarom in het kort aangeven waar we nu, begin januari 2019 staan.

  1. Vanaf 1 januari behoort de St. Urbanus in Ouderkerk a/d Amstel in bestuurlijk opzicht tot onze parochie. We hebben dus 5 locaties: de Augustinus, de Goede Herder (die in 2018 50-jaar bestond), de Titus Brandsma; de St. Urbanuskerk in Bovenkerk en de St. Urbanuskerk in Ouderkerk a/d Amstel. Graag wil ik op deze plaats de inmiddels oud-bestuurders van Ouderkerk: Alfred Schwegler, Paul Theeuwes, Edwin Saan en Hèléne van Huizen bedanken voor hun inzet in de afgelopen jaren en voor het in ons gestelde vertrouwen om samen verder te gaan. Het is geen afscheid want zij gaan alle vier in andere rollen in de parochie verder. In de komende weken zullen we samen met de nieuw gevormde locatieraad in Ouderkerk nog de nodige aandacht aan deze overgang schenken.
  2. Wij zijn bovendien erg blij dat Edwin Saan is overgestapt naar het parochiebestuur van Amstelland en vanaf 1 november is benoemd tot onze nieuwe penningmeester.
  3. Begin vorig jaar hebben wij in overleg met het Bisdom al aangegeven dat Bovenkerk de centrale locatie wordt in Amstelland Zuid en dat de Urbanuskerk een brede multifunctioneel karakter zou krijgen in samenhang met de plannen rond de Parel aan de Poel. De Urbanuskerk in Ouderkerk krijgt dan de eerstkomende jaren een complementaire functie, bijvoorbeeld voor meer intieme vieringen.
  4. De brand op 15 september in de Urbanus Bovenkerk was een schok voor de kerkgemeenschap en de bredere gemeenschap in Bovenkerk. De beelden van de brand en de emotionele reacties van de omstanders staan in ons geheugen gegrift. De brand dwong ons ook om opnieuw te bekijken wat we als RK kerk in Bovenkerk wilden. Er was een sombere benadering die ongeveer als volgt liep: “De een zijn dood is de ander zijn brood”. We moeten toch al kerken sluiten. Dus dit een mooie gelegenheid om afscheid te nemen van het gebouw en de parochianen over te hevelen naar de andere kerken in de parochie. Gelukkig bleek voor deze aanpak weinig steun. De brand is een probleem voor de hele parochie; niet alleen voor Bovenkerk. Alle locaties bleken dan ook achter herbouw te staan en verklaarden zich bereid de Bovenkerkse gemeenschap in de tussentijd op te vangen. Die reactie is in lijn met andere reacties uit de omgeving. De brand in de Urbanuskerk heeft het gemeenschapsgevoel versterkt. De vele reacties op de brand waren voor ons hartverwarmend, en werden bovendien nog vertaald in een groot aantal sponsoracties via de Vriendenstichting. Dank daarvoor.
  5. De brand heeft onze visie dat de Urbanuskerk in Bovenkerk een centrale rol moet gaan spelen in Amstelland-Zuid niet veranderd. Na uitvoerig overleg met de verzekeringsmaatschappij, de gemeente, de technici, en het Bisdom is gebleken dat herstel van de kerk bouwkundig en financieel mogelijk is. Vlak voor Kerst is groen licht gekomen voor het in gang zetten van het herstel van het casco van de kerk. Parallel daaraan zullen we het gesprek voortzetten hoe we de kerk gaan inrichten om ook het multifunctionele gebruik vorm te geven. Wat mij betreft betrekken we daarbij niet alleen de Vrienden en het Wijkplatform, maar ook alle andere geïnteresseerde parochianen in Amstelland. Zo kan uit een brand toch nog iets moois ontstaan!
  6. We zijn ook in gesprek met de gemeenschap in Bovenkerk hoe we in de tussentijd in Bovenkerk “kerkgemeenschap kunnen blijven”, zodat ze daar na het herstel van de kerk die geplande centrale functie weer kunnen oppakken. Het zal namelijk nog een jaar of 2-3 duren voor we terug kunnen in Bovenkerk. Wat we in de tussentijd willen doen vat ik samen in een paar steekwoorden:
    • Regelmatig blijven vieren in het Noorddamcentrum, maar ook gebruik maken van de gastvrijheid op andere locaties in de parochie,
    • het onderstuk van de toren zo snel mogelijk in gebruik nemen als dagkapel en daar een mogelijkheid creëren om weer een kaarsje voor Maria op te kunnen steken.Maar denk ook aan meer onorthodoxe activiteiten; bijv.:
      • openluchtvieringen in een dakloze kerk,
      • vieringen tussen de steigers of naast de kerk, zoals recent met de levende kerststal, daar kwamen honderden mensen op af.
      • kleine vieringen in de inmiddels bijna volledig herstelde pastorie.

Met de vele enthousiaste vrijwilligers moet dat mogelijk zijn en de belangstelling voor dit soort activiteiten onder brede groepen- ouderen en jongeren- reguliere kerkgangers en buitenstaanders, is groot. Ook hier leidt brand dus tot nieuwe creativiteit, betrokkenheid en enthousiasme.

Daarmee heb ik de belangrijkste bestuurlijke contouren voor 2019 geschetst.

Een vitale parochie

Ik keer nog een keer terug naar 15 september: Leo Fijen heeft die dag als laatste nog een lezing kunnen houden in de Urbanuskerk. Een paar uur later stond de kerk in brand. Leo presenteerde daar 10 punten voor een vitale parochie. Ik noem alleen de eerste drie, omdat die mij, op dit moment het meest aanspreken:

  1. Stop met klagen! Klagen heeft geen zin en legt een grauwsluier over de gemeenschap. Ik hoop dan ook dat mijn verhaal vandaag niet als klagerig is overgekomen.
  2. Blijf elkaar opzoeken. Binnen de eigen gemeenschap. Ik voeg daaraan toe: ook over de grenzen van de gemeenschap heen. Neemt u allen voor om bijvoorbeeld komende twaalf maanden 2 of 3 keer een andere locatie in Amstelland te bezoeken. Spreek met elkaar af om dat te doen. Dat is leerzaam!
  3. Doe de deuren van de kerk open en zoek contact met de lokale samenleving. Ik zie dat met name in Ouderkerk en Bovenkerk volop gebeuren en daar tot nieuw elan leiden.
    Zo heeft hij er nog zeven. Ze staan op de website van de locatie Bovenkerk. Wellicht moeten we daar met bestuur, pastores en parochianen maar eens een inspiratiebijeenkomst over organiseren!

Afscheid Guido Smit en Ralph Ferouge

Voor ik kom tot een afsluiting moet ik nog één ding doen. Dat doe ik met gemengde gevoelens. Vier en half jaar terug heeft de bisschop het bestuur van de parochie benoemd voor een periode van vier jaar. Medio vorig jaar hebben Guido Smit en Ralph Ferouge gezegd geen herbenoeming te willen aanvaarden. Van Guido nemen we in kleine kring afscheid. Guido gaat in de St. Urbanuskerk van Bovenkerk verder als vrijwilliger.

Vandaag nemen we hier wel afscheid van de eerste penningmeester van Amstelland.

Beste Ralph,

Bij de vorming van het eerste bestuur van Amstelland was jij voor mij een relatieve nieuwkomer. Ik kende jouw voorganger, want die had alle fusiebesprekingen bijgewoond, maar op een of andere manier heeft Ambro Bakker jou weten te strikken voor het parochiebestuur. Jij had je sporen blijkbaar verdiend in de Augustinus. Je was binnen het bestuur de enige met een zakelijke achtergrond, en nog wel op de Zuid-as. Ik heb altijd bewonderd hoe je die twee werelden hebt kunnen combineren. Je gevleugelde uitdrukking was: ”Als we dit vanuit een zakelijk perspectief zouden bekijken, zouden we dit geheel anders doen. Maar ja, dit is een kerk met vrijwilligers en daar loopt het nu eenmaal anders”. Ongeacht je drukke baan wist je ingewikkelde de personeelsproblemen op te lossen of evenzo ingewikkelde contracten te laten beoordelen. Je hebt er ook voor gezorgd dat er een geweldige hoeveelheid achterstallig onderhoud mbt jaarafsluitingen en jaarafrekeningen is weggewerkt. Dat ligt nu allemaal bij het bisdom. Ook binnen het bestuur had je een kalmerende functie. Nooit de zaak op de spits drijven, maar zachtjes meeduwen in de goede richting. Dank daarvoor.

De Parochie RK Amstelland beschikt sinds vorig jaar over een eigen onderscheiding in de vorm van een plaquette en een oorkonde. Deze plaquette wordt toegekend aan mensen met een uitzonderlijke staat van dienst voor de parochie. Ik vind het een eer om deze plaquette voor de eerste maal in zo’n grote bijeenkomst aan Ralph te mogen uitreiken, samen met de oorkonde.

Het interessante is dat er in de criteria voor deze onderscheiding expliciet staat dat uitreiking niet beperkt wordt tot mensen die afscheid nemen, maar ook tussentijds mag worden toegekend. Dus het feit dat jij binnen de Augustinus je schouders blijft zetten onder de begraafplaats staat uitreiking niet in de weg. Heel veel dank.

Toost

Dames en heren, genoeg gepraat. Ik wens u allen graag een inspirerend en enerverend 2019 toe. We gaan samen aan de slag om er iets moois van te maken.

Ad Verkleij
vice-voorzitter RK Parochie Amstelland

Nieuwjaarstoespraak 2018 – Ad Verkleij

Nieuwjaarstoespraak 2018 – door Ad Verkleij,
Vicevoorzitter R.K. Parochie Amstelland

Ad VerkleijBeste medeparochianen

Traditioneel bestaan nieuw­jaarstoespraken uit een te­rugblik en een vooruitblik. Over die tweedeling is in de loop van de jaren over nage­dacht. Dus ik volg maar de­ze traditie. Daarom eerst zeven punten uit het afgelopen jaar:

  1. Na een periode van onderbezetting, is het pastoraal team nu weer compleet. We heb­ben in september pastoor Eugène Jongerden mogen installeren en vandaag hebben we Dea Broersen als pastoraal opbouwwerker mogen begroeten. Daarmee is ons pastoraal team niet alleen versterkt maar ook verjongd. Samen met onze deken-pastoor Ambro Bakker, diaken Eugène Brussee en diaken Paul Koopman heb­ben we nu een stevig en divers pastoraal team. Ik realiseer me dat we daarmee in het Bisdom en in de Nederlandse kerkprovincie goed bedeeld zijn. Bestuur en pastoraal team zijn druk met elkaar in gesprek hoe we deze rijkdom aan men­sen zo goed mogelijk kunnen inzetten voor de toe­komst van onze parochie. Maar daarover later.
  2. We kunnen nog steeds een beroep doen op vele emeriti voor de ondersteuning van de locaties. Vanaf deze plaats wil ik hen bedanken voor een niet-aflatende inzet. Ook het komende jaar zullen we een beroep op emeriti blijven doen om de lokale gemeenschappen te onder­steunen, maar tegelijkertijd ook ruimte moeten creëren voor onze nieuwe leden van het pasto­raal team bij de verdere opbouw van onze pa­rochie.
  3. Ons parochieblad Spirit is uitgeroepen tot het beste parochieblad van Nederland. Nu vonden we het zelf ook al een mooi, informatief en professioneel blad, maar het is buitengewoon stimulerend dat dit nu ook landelijk is erkend. Complimenten voor de hoofdredacteur en de redactie!! Ik hoop dat jullie nog een aantal jaren met enthousiasme doorgaan. Jullie zijn er nog jong genoeg voor!
  4. Die dankbaarheid geldt ook voor de vele vrijwilligers en bestuurders. Een groot deel van onze vrijwilligers is al jaren actief en wil dat nog lang blijven doen. Dank daarvoor. Gelukkig is het op diverse plekken mogelijk gebleven om nieuwe, jong mensen aan te trekken. Ik noem hier met name Gertjan Zijp als bestuurslid bouwzaken en Reinoud Wibier als locatie coör­dinator in Bovenkerk. Fijn dat jullie ons bestuur­lijk kader zijn komen versterken.
  5. We hebben een actieve inmiddels loca­tie-overstijgende Caritasgroep, met een veelheid van activiteiten, zowel bij individuele hulpverle­ning als voor gezamenlijke acties. Onder leiding van een nieuwe voorzitter Thomas Bauer. Dank Thomas, dat jij je hiervoor wil inzetten.
  6. Het is ons gelukt om op alle locaties actieve gemeenschappen in stand te houden en naast de vieringen een groot aantal activiteiten te blijven aanbieden. Waar we trots op mogen zijn dat die activiteiten steeds beter ingebed worden in de bredere gemeenschappen binnen Amstelland. Ik noem de Passion in Ouderkerk; als onderdeel van het 150- jarig bestaan van deze parochie, de vele activiteiten in Bovenkerk, samen met de Stichting Vrienden van de Urba­nus en de zeer drukbezochte lezingencyclus over Maarten Luther in de Titus, en de zeer geslaagde lezingencyclus in de Augustinus over de achtergronden van het Credo. Stuk voor stuk activiteiten waarmee onze kerk actief naar bui­ten treedt. Dank daarvoor.
  7. Door alle krachten te bundelen is het de penningmeester Ralph Ferouge en de leden van de Financiële Adviescommissie (de FAC) gelukt om bijna al het achterstallig werk in de boek­houding tot en met 2016 af te ronden. Dat is werk op de achtergrond, maar essentieel voor een gezond financieel beleid. Ook daar dank voor jullie inspanning.

Kortom, we kunnen met enige trots en voldoe­ning terugkijken op wat we met elkaar in het afgelopen jaar hebben gerealiseerd. Ik zal echter de verleiding weerstaan om u een te rooskleurig beeld voor te schotelen voor de toekomst

Ik wil daarom een paar grote en kleine uitda­gingen noemen voor het komend jaar. De Bis­schop heeft in zijn Nota “Nieuwe Wegen” de alarmklok geluid. De krimp van de kerk gaat harder dan verwacht. De bisschop vraagt daar­om aan elke parochie om een toekomstvisie, waaronder een gebouwenplan, gebaseerd op een vitaliteitsscan van parochies. Naar mijn me­nig legt de bisschop in zijn nota te veel de na­druk op kerksluiting an sich. Al kunnen we onze ogen niet sluiten dat ook wij in onze paro­chie op den duur niet alle locaties meer nodig zullen hebben.

A* Wij zullen eerst met elkaar in gesprek moeten over wat wij in de toekomst aan liturgie, pastorale zorg, diaconie en vorming en toerus­ting willen aanbieden. Dat zal mede gebaseerd moeten zijn op waar in de 21ste eeuwse sa­menleving behoefte aan is. Hoe zien we de positie van de kerk in de bredere samenleving? Bovenkerk en Ouderkerk zijn goede voorbeel­den waarin het kerkgebouw zich weer een cen­trale plek in de bredere gemeenschap aan het veroveren is.

B* Dat gesprek hebben we met elkaar te voeren; met respect voor de traditie maar met het oog op de toekomst. Dat zal dan ook een ge­sprek moeten zijn tussen generaties. Het zal gaan om loslaten en opbouwen. Om respect voor elkaar maar ook om elkaar ruimte te geven. Ik heb in eerdere toespraken het vaak gehad aan het doorgeven van alles wat ons dierbaar is aan vol­gende generaties. Dat is nu, meer dan ook aan de orde. Wat dat betreft zie ik een belang­rijke rol weggelegd voor die nieuwe generaties. Ik prijs me daarom nogmaals gelukkig dat we her en der in de locaties deze jongere mensen hebben kunnen betrekken bij onze gemeen­schap.

C* Een belangrijke randvoorwaarde is daarbij wat wij van onze pastores en vrijwilli­gers mogen vragen. Op de oude voet doorgaan, met 5 relatief zelfstandige locaties lijkt geen toe­komstvast verhaal. Locatie-overstijgende activi­teiten zijn de toekomst. Dat gebeurt deels al, maar zal sterker worden; ook om onze pastores te beschermen tegen overweldigende werkdruk.

D* Het bestuur en pastoraal team zullen met ondersteuning van Dea Broersen dit toe­komsttraject uit gaan zetten. Niet van bovenaf, maar luisterend naar wat er onder de jongere en oudere parochianen leeft en te rade gaan bij anderen. En u kent mij inmiddels wel een beetje, dat we in die gesprekken ook onze eigen erva­ring en gedachtes zullen inbrengen. Onze ambi­tie is om op het reeds ingeplande coördinatoren overleg van 15 mei de contouren van die plan­nen te bespreken.

E* Het risico van een strategiediscussie is dat je alle besluiten verder opschort totdat je weet wat je wil. Dat kunnen we ons niet veroor­loven. Het is niet onze bedoeling om tot 15 mei verder niets te doen. Ik noem daarom een paar bestuurlijke zorgpunten, aandachtspunten, knel­punten of uitdagingen. Het is een beetje afhan­kelijk van je karakter welke term je gebruikt. Ik noem het graag ‘uitdagingen’:

F* De benoemingstermijn voor ons paro­chiebestuur loopt op zijn eind (juli 2018). Guido Smit en Ralph Ferouge willen geen tweede termijn. We zoeken dus opvolgers. U kunt zich bij ons melden maar wij voelen ook ons vrij om mensen ‘in het nekvel te grijpen’.

G* Dat hangt samen met de vraag in hoe­verre we onze organisatie met vooral vrijwil­ligers kunnen runnen. Met name op het gebied van administratie, financiën, financiële planning moderne communicatietechnieken nemen de eisen steeds verder toe. We moeten ons beraden hoe we onze organisatie daarin kunnen profes­sionaliseren.

H* De financiële situatie van de parochie is zorgelijk maar niet wanhopig. We hebben een redelijk tekort, dat we nog wel een jaar kunnen opvangen uit de reserves. Aandacht voor verho­ging van inkomsten, niet alleen uit de kerk­bij­dragen (dat loopt nog redelijk) maar ook uit an­dere bronnen (verhuur, tarieven, etc) is nodig.

I* GertJan Zijp en ik maken een rondje langs de locaties over de onderhoudssituatie van de gebouwen. Wij willen toe naar een on­derbouwd meerjarig onderhoudsplan voor de gebouwen en voor de parochie als geheel. Dat is evenzoveel input voor de bezinning op de toekomst van de parochie en de beslissingen die we willen nemen.
Nu dreig ik toch weer te eindigen met gebou­wen. Dat is niet de bedoeling. Maar dit waren de belangrijkste aandachtspunten.
Daarom tot slot:

Ik blijf hoopvol en houd vertrouwen in onze gemeenschap. Vaak wordt gesproken over snel­le achteruitgang van het aantal gelovigen. Ik vind dat een te pessimistische beschrijving. Ik hoorde op diverse plaatsen een nadere meta­foor: ‘Er is een generatie tussenuit’. Het opti­mistische daarvan is dat het niet alleen gaat om krimp. Na die ‘verdwenen’ generatie komt er weer een nieuwe generatie; kleiner in omvang; andere behoeftes. Jongeren, die de strijd in de kerk niet hebben meegemaakt, onbevangen te­gen ons aankijken; nieuwsgierig zijn en belang­stelling hebben voor het spirituele. We zien dat in kloosters, bij de volwassenendoop en we zien het in onze gemeenschap. Graag doe ik een be­roep op die volgende generatie om met ons mee te gaan. Met dat optimistische beeld en die op­roep wens ik u allen een zalig nieuwjaar.

2018

Nieuwjaarstoespraak 2017 vice-vz.

7 januari
Ad Verkleij
Vice-voorzitter R.K. Parochie Amstelland

Het is een goede traditie om bij de jaarwisseling terug te kijken op het afgelopen jaar en vooruit te kijken naar het nieuwe jaar. Ik wil dat doen aan de hand van een beperkt aantal gebeurtenissen die het afgelopen jaar hebben gekleurd en die doorwerken naar het nieuwe jaar.
Maar voor dat ik dat doe, wil ik graag ons medebestuurslid Hanneke Brummelhuis herdenken. Zij overleed op 3 februari van het vorig jaar. Hanneke was een bruggenbouwster; iemand die tegenstellingen kon omzetten in samenwerking. Binnen ons bestuur was zij onze belangrijke verbindingsvrouw met de Urbanusparochie in Ouderkerk. Wij waren met haar in een vergadering op het Bisdom Haarlem toen zij het telefoontje kreeg dat de artsen niets meer voor haar konden doen. Vrij kort daarna is zij overleden. Wij zijn Hanneke dankbaar dat wij tot het laatste toe hebben mogen profiteren van haar haar wijsheid. Wij zullen haar blijven missen. Lees “Nieuwjaarstoespraak 2017 vice-vz.” verder